Kwas azelainowy jest jednym z najbardziej wszechstronnych składników wykorzystywanych w dermatologii i kosmetologii. Może wspierać terapię trądziku pospolitego, zmian grudkowo-krostkowych w trądziku różowatym oraz przebarwień pozapalnych i melasmy. Jednocześnie zwykle działa łagodniej niż wiele klasycznych kwasów złuszczających — choć „łagodniej” nie oznacza, że nie może podrażniać.
Jego szczególną cechą jest wielokierunkowe działanie: przeciwzapalne, przeciwbakteryjne, normalizujące rogowacenie i ograniczające nadmierną aktywność melanocytów. Nie zamyka jednak naczynek, nie jest uniwersalnym lekiem na każdą zaczerwienioną skórę i nie powinien być traktowany jako samodzielne rozwiązanie ciężkiego trądziku.
To druga część cyklu o peelingach chemicznych. Jeśli chcesz najpierw uporządkować informacje o głębokości peelingów, stężeniu, pH i pKa, przeczytaj Peelingi chemiczne cz. 1 — wprowadzenie.
- Czym jest kwas azelainowy?
- Skąd pochodzi kwas azelainowy?
- Peeling azelainowy a preparat do stosowania miejscowego
- Jak działa kwas azelainowy?
- Kwas azelainowy a trądzik pospolity
- Kwas azelainowy a trądzik różowaty i rumień
- Kwas azelainowy a przebarwienia
- Dla kogo może być dobrym wyborem?
- Kiedy trzeba zachować ostrożność?
- Jak może wyglądać zabieg gabinetowy?
- Pielęgnacja po peelingu azelainowym
- Najczęstsze pytania
Czym jest kwas azelainowy?
Kwas azelainowy jest nasyconym, dziewięciowęglowym kwasem dikarboksylowym. Nie należy do AHA, BHA ani PHA. W odróżnieniu od typowych hydroksykwasów jego znaczenie nie sprowadza się do złuszczania. Wykazuje także aktywność przeciwzapalną, przeciwdrobnoustrojową i przeciwpigmentacyjną oraz wpływa na nieprawidłowe rogowacenie ujść mieszków włosowych.
Nazwa „kwas” nie mówi jeszcze, do jakiej grupy należy substancja ani jak będzie działała na skórę. Kwas azelainowy jest kwasem dikarboksylowym. Dlatego nie powinno się automatycznie przypisywać mu wszystkich właściwości kwasu glikolowego, mlekowego czy salicylowego.
Skąd pochodzi kwas azelainowy?
Kwas azelainowy występuje naturalnie w niewielkich ilościach między innymi w pszenicy, życie i jęczmieniu. Może również powstawać w organizmie podczas przemian niektórych kwasów tłuszczowych. Jest także wytwarzany przez drożdżaki z rodzaju Malassezia, bytujące na ludzkiej skórze.
Nie oznacza to jednak, że kwas obecny w kremie lub preparacie zabiegowym jest po prostu „wyciągiem ze zbóż”. Współczesne formulacje wykorzystują oczyszczony, standaryzowany składnik otrzymywany przemysłowo. Dzięki temu możliwe jest kontrolowanie jego stężenia, czystości i właściwości produktu.
Peeling azelainowy a preparat do stosowania miejscowego
Pod nazwą „kwas azelainowy” mogą kryć się produkty o zupełnie innym przeznaczeniu:
| Rodzaj produktu | Sposób stosowania | Co warto wiedzieć? |
|---|---|---|
| Lek miejscowy | Najczęściej krem 20% albo żel lub pianka 15%, stosowane regularnie według zaleceń | Najwięcej badań klinicznych dotyczy właśnie takich formulacji w trądziku i trądziku różowatym. |
| Kosmetyk do pielęgnacji domowej | Zwykle niższe stężenie lub pochodna kwasu, stosowane stopniowo | Skuteczność i tolerancja zależą od całej receptury. Pochodna kwasu azelainowego nie jest automatycznie równoważna czystemu kwasowi. |
| Profesjonalny peeling azelainowy | Jednorazowa procedura lub seria zabiegów według protokołu producenta | Może zawierać większe stężenie kwasu azelainowego albo mieszaninę kilku substancji. Efektu badań nad lekiem 15–20% nie można automatycznie przenosić na każdy peeling gabinetowy. |
Kwas azelainowy słabo rozpuszcza się w wodzie, dlatego podłoże i sposób przygotowania formulacji mają duże znaczenie. Dwa produkty o takim samym stężeniu mogą różnić się przenikaniem, tolerancją i efektem klinicznym. Nie należy wybierać ich wyłącznie na podstawie największej liczby procentów.
Jak działa kwas azelainowy?
Działa przeciwzapalnie
Kwas azelainowy ogranicza część procesów podtrzymujących stan zapalny, między innymi aktywność reaktywnych form tlenu i wybrane szlaki odpowiedzi zapalnej keratynocytów. Ta właściwość ma znaczenie zarówno w trądziku pospolitym, jak i w trądziku różowatym.
Wpływa na drobnoustroje związane z trądzikiem
Wykazuje aktywność wobec bakterii istotnych dla środowiska skóry trądzikowej, zwłaszcza Cutibacterium acnes — dawniej nazywanej Propionibacterium acnes — oraz Staphylococcus epidermidis. Nie ma potrzeby przypisywania mu działania leczniczego wobec długiej listy przypadkowych bakterii i grzybów. Znaczenie kliniczne ma przede wszystkim wpływ na procesy zachodzące w skórze trądzikowej.
Normalizuje rogowacenie
Kwas azelainowy pomaga ograniczać nieprawidłowe gromadzenie się komórek w ujściu mieszka włosowego. Dzięki temu może zmniejszać liczbę mikrozaskórników i zaskórników oraz wspierać terapię skóry z tendencją do blokowania ujść mieszków.
Ogranicza nadmierną pigmentację
Hamuje aktywność tyrozynazy — enzymu uczestniczącego w syntezie melaniny — oraz wpływa przede wszystkim na nadmiernie aktywne melanocyty. Dzięki temu może pomagać przy przebarwieniach pozapalnych i melasmie. Nie jest jednak preparatem, który powinien „wybielać” zdrową skórę.
Czy reguluje wydzielanie sebum?
Kwas azelainowy bywa opisywany jako składnik seboregulujący, ale nie jest to jego najlepiej potwierdzony ani najważniejszy mechanizm. Poprawa wyglądu skóry tłustej może wynikać z ograniczenia stanu zapalnego, normalizacji rogowacenia i zmniejszenia liczby zmian, a nie z silnego zahamowania pracy gruczołów łojowych.
- przeciwzapalne,
- przeciwdrobnoustrojowe w środowisku skóry trądzikowej,
- normalizujące rogowacenie i przeciwzaskórnikowe,
- ograniczające nadmierną melanogenezę,
- antyoksydacyjne i zmniejszające aktywność reaktywnych form tlenu.
Kwas azelainowy a trądzik pospolity
Kwas azelainowy jest uwzględniany w aktualnych wytycznych leczenia trądziku. Może działać zarówno na zmiany zaskórnikowe, jak i zapalne. Szczególnie przydatny bywa wtedy, gdy po wypryskach pozostają czerwone lub brunatne ślady, ponieważ jednocześnie wpływa na stan zapalny i przebarwienia pozapalne.
Nie jest jednak zamiennikiem pełnej diagnostyki. Przy licznych bolesnych guzkach, torbielach, szybkim bliznowaceniu albo nieskuteczności dotychczasowej pielęgnacji potrzebne może być leczenie dermatologiczne. Sam peeling nie zahamuje ciężkiej postaci choroby.
Więcej o przyczynach i współczesnym leczeniu przeczytasz w artykule Jak pozbyć się trądziku.
Kwas azelainowy a trądzik różowaty i rumień
Najlepiej udokumentowane zastosowanie kwasu azelainowego w trądziku różowatym dotyczy zmian grudkowo-krostkowych. Preparaty miejscowe mogą zmniejszać liczbę zmian zapalnych, a u części osób również nasilenie towarzyszącego zaczerwienienia.
Nie oznacza to, że kwas azelainowy „zamyka naczynka”. Utrwalone teleangiektazje wymagają zupełnie innego podejścia, na przykład odpowiednio dobranej terapii laserowej lub IPL. Przy samym utrwalonym rumieniu bez grudek i krostek kwas azelainowy również nie zawsze będzie najważniejszym leczeniem.
Przejściowe zaczerwienienie, widoczne naczynia, pieczenie skóry i trądzik różowaty nie są pojęciami wymiennymi. Przed rozpoczęciem terapii warto ustalić, czy problemem jest choroba zapalna, zaburzona bariera, reakcja drażniąca, teleangiektazje czy połączenie kilku zjawisk.
Przeczytaj również: Przyczyny i objawy trądziku różowatego oraz Jak leczyć i pielęgnować skórę z trądzikiem różowatym.
Kwas azelainowy a przebarwienia
Kwas azelainowy może być wykorzystywany w terapii:
- przebarwień pozapalnych po trądziku,
- melasmy, nazywanej również ostudą,
- nierównego kolorytu współistniejącego ze stanem zapalnym.
Najlepsze efekty daje jako część planu obejmującego leczenie przyczyny stanu zapalnego, łagodną pielęgnację i konsekwentną fotoprotekcję. Sam kwas nie zabezpiecza przed nawrotem przebarwień. Przy melasmie zbyt drażniąca terapia może wręcz nasilić problem, dlatego więcej nie zawsze znaczy lepiej.
Warto pamiętać, że plama soczewicowata, przebarwienie pozapalne i melasma mają inne podłoże. Dobór terapii powinien poprzedzać właściwe rozpoznanie. Więcej informacji znajdziesz we wpisie Przebarwienia — fakty, mity i sposoby!.
Dla kogo kwas azelainowy może być dobrym wyborem?
Preparat lub zabieg z kwasem azelainowym można rozważyć u osób z:
- łagodnym lub umiarkowanym trądzikiem zaskórnikowym i zapalnym,
- przebarwieniami pozapalnymi po zmianach trądzikowych,
- grudkami i krostkami występującymi w trądziku różowatym,
- melasmą — jako elementem terapii skojarzonej,
- skórą źle tolerującą część innych substancji przeciwtrądzikowych, o ile sam kwas azelainowy jest dobrze tolerowany.
W przypadku zapalenia mieszków włosowych zastosowanie zależy od jego przyczyny. Zmiany bakteryjne, drożdżakowe, polekowe i mechaniczne mogą wyglądać podobnie, ale wymagają innego leczenia. Kwas azelainowy nie jest także standardowym leczeniem łuszczycy, dlatego tych problemów nie należy dopisywać do jego uniwersalnych wskazań bez diagnozy lekarza.
Kiedy trzeba zachować ostrożność?
Kwas azelainowy jest na ogół dobrze tolerowany, jednak sposób kwalifikacji zależy od tego, czy mówimy o leku stosowanym w domu, kosmetyku czy profesjonalnym peelingu.
Zabieg gabinetowy należy odroczyć przy:
- aktywnej opryszczce lub innej infekcji w miejscu zabiegowym,
- otwartych ranach, oparzeniu słonecznym lub świeżym uszkodzeniu naskórka,
- silnie podrażnionej skórze i aktywnym zaostrzeniu zapalenia,
- świeżej opaleniźnie albo planowanej intensywnej ekspozycji słonecznej,
- niedawnej depilacji, zabiegu laserowym lub innej procedurze naruszającej skórę — do czasu wygojenia.
Indywidualnej oceny wymagają:
- alergia lub nadwrażliwość na którykolwiek składnik gotowej formulacji,
- leczenie retinoidami lub innymi substancjami silnie drażniącymi,
- skłonność do przebarwień pozapalnych albo nieprawidłowego gojenia,
- ciąża i karmienie piersią,
- choroby skóry wymagające leczenia dermatologicznego.
Kwas azelainowy stosowany miejscowo w preparatach leczniczych wchłania się ogólnoustrojowo w niewielkim stopniu i jest często rozważany jako jedna z opcji terapii trądziku w ciąży. Nie oznacza to jednak automatycznego bezpieczeństwa każdego profesjonalnego peelingu: produkt może zawierać dodatkowe kwasy lub inne substancje, a zabieg ma inny sposób ekspozycji. Decyzję należy podejmować dla konkretnego preparatu po konsultacji z lekarzem prowadzącym i osobą wykonującą zabieg.
Jak może wyglądać zabieg gabinetowy?
Przebieg zależy od konkretnej formulacji. Po przeprowadzeniu wywiadu i ocenie skóry wykonuje się delikatne oczyszczenie, zabezpiecza wrażliwe okolice i aplikuje preparat zgodnie z protokołem. O czasie kontaktu, liczbie warstw, konieczności zmycia lub neutralizacji decyduje instrukcja danego produktu oraz obserwowana reakcja skóry.
Peeling azelainowy nie musi powodować intensywnego złuszczania. Po zabiegu mogą wystąpić:
- przejściowe szczypanie lub uczucie ciepła,
- zaczerwienienie,
- suchość i napięcie,
- drobne osypywanie naskórka.
To, że preparat zawiera kwas kojarzony ze skórą wrażliwą i trądzikiem różowatym, nie znaczy, że można nakładać go na każdą aktywnie piekącą skórę. Przy uszkodzonej barierze nawet dobrze dobrana substancja może wywołać silne podrażnienie.
Łagodne, krótkotrwałe szczypanie może wystąpić, ale narastający ból, intensywny obrzęk, pęcherze, sączenie lub mocne zbielenie skóry wymagają natychmiastowej oceny. Nie należy przedłużać zabiegu tylko po to, aby „kwas mocniej zadziałał”.
Pielęgnacja po peelingu azelainowym
Zalecenia zawsze powinny być dopasowane do użytego preparatu, ale zwykle obejmują:
- delikatne mycie skóry bez szczoteczek, peelingów i silnych detergentów,
- stosowanie prostego kremu wspierającego barierę naskórkową,
- codzienną ochronę przeciwsłoneczną o szerokim spektrum,
- czasowe odstawienie retinoidów, innych kwasów, nadtlenku benzoilu i substancji drażniących zgodnie z zaleceniem specjalisty,
- unikanie odrywania łuszczącego się naskórka, tarcia i kolejnych zabiegów do czasu regeneracji,
- ograniczenie sauny, gorących kąpieli i intensywnego wysiłku, jeśli skóra pozostaje zaczerwieniona i reaktywna.
Kwas azelainowy nie jest uznawany za klasyczną substancję fotouczulającą. Po profesjonalnym peelingu skóra może być jednak bardziej podatna na podrażnienie i przebarwienia, a przy trądziku różowatym promieniowanie UV jest częstym czynnikiem zaostrzającym. Fotoprotekcja pozostaje więc obowiązkową częścią terapii.
Jeśli po zabiegu skóra długo piecze, łatwo się czerwieni i źle toleruje nawet wodę lub krem, warto najpierw odbudować barierę. Pomocne wyjaśnienie znajdziesz w artykule Bariera hydrolipidowa bez mitów.
Kwas azelainowy — najczęstsze pytania
Czy kwas azelainowy zamyka naczynka?
Nie. Może ograniczać stan zapalny i zmniejszać zaczerwienienie towarzyszące zmianom grudkowo-krostkowym, ale nie usuwa utrwalonych teleangiektazji. Widoczne naczynia leczy się innymi metodami.
Czy po kwasie azelainowym skóra musi się łuszczyć?
Nie. Widoczne łuszczenie zależy od formulacji i protokołu, a jego brak nie oznacza braku efektu. W przypadku regularnej terapii miejscowej celem jest przede wszystkim działanie przeciwzapalne, przeciwzaskórnikowe i przeciwpigmentacyjne.
Czy można stosować go przez cały rok?
Preparaty miejscowe z kwasem azelainowym często stosuje się całorocznie. Także część łagodnych zabiegów można wykonywać poza jesienią, jeżeli skóra nie jest opalona, nie planuje się intensywnej ekspozycji na słońce i stosuje się skuteczną fotoprotekcję. Termin profesjonalnego peelingu zawsze dobiera się do formulacji i stanu skóry.
Czy kwas azelainowy można łączyć z retinoidem albo innym kwasem?
Takie połączenia bywają elementem terapii, ale nie powinny być wprowadzane przypadkowo. Jednoczesne zastosowanie kilku substancji drażniących zwiększa ryzyko pieczenia, uszkodzenia bariery i przebarwień pozapalnych. Po peelingu moment powrotu do aktywnej pielęgnacji ustala specjalista.
Kiedy można oczekiwać efektów?
Kwas azelainowy nie jest terapią „na jedną noc”. W badaniach preparatów miejscowych poprawę oceniano zwykle po kilku tygodniach, często około 12. tygodnia. Przebarwienia mogą wymagać jeszcze dłuższej, konsekwentnej terapii. W przypadku zabiegów gabinetowych liczba i częstotliwość sesji zależą od produktu oraz celu kuracji.
- Kwas azelainowy jest kwasem dikarboksylowym, a nie AHA lub BHA.
- Najlepiej potwierdzone zastosowania to trądzik pospolity, zmiany zapalne trądziku różowatego i melasma.
- Może pomagać przy przebarwieniach pozapalnych, ale nie zastępuje fotoprotekcji.
- Nie zamyka rozszerzonych naczyń krwionośnych.
- Nie każdy „peeling azelainowy” jest odpowiednikiem przebadanego leku 15–20%.
- Dobra tolerancja jest częsta, ale pieczenie, świąd, suchość i zaczerwienienie nadal mogą wystąpić.
Kolejna część serii: Peelingi chemiczne cz. 3 — kwas migdałowy.
Podczas konsultacji ocenię rodzaj zmian, reaktywność i stan bariery naskórkowej. Na tej podstawie dobierzemy właściwą procedurę gabinetową lub pielęgnację wspierającą terapię.
Źródła
- American Academy of Dermatology — aktualne wytyczne leczenia trądziku
- American Academy of Dermatology — diagnostyka i leczenie trądziku różowatego
- King S. i wsp. A systematic review to evaluate the efficacy of azelaic acid in the management of acne, rosacea, melasma and skin aging
- Azelaic Acid: Mechanisms of Action and Clinical Applications
- DailyMed — aktualna charakterystyka żelu z kwasem azelainowym 15%
- Management of Acne in Pregnancy
