Peelingi chemiczne cz. 6 – kwas mlekowy

Kwas mlekowy jest alfa-hydroksykwasem, który potrafi łączyć dwa pozornie przeciwstawne działania: w odpowiednio opracowanym kosmetyku wspiera nawilżenie i prawidłowe funkcjonowanie warstwy rogowej, natomiast w wyższym stężeniu może działać jak profesjonalny peeling chemiczny.

To właśnie dlatego opinie o nim bywają sprzeczne. Jedna osoba zna go jako łagodny składnik preparatu do skóry suchej, a druga jako kwas wywołujący szczypanie, rumień i złuszczanie. Obie mogą mieć rację — efekt zależy od stężenia, pH, udziału wolnego kwasu, podłoża, czasu kontaktu oraz kondycji skóry.

To szósta część cyklu o peelingach chemicznych. Podstawy dotyczące stężenia, pH, pKa i głębokości działania znajdziesz we wpisie Peelingi chemiczne cz. 1 — wprowadzenie. Poprzednia część została poświęcona kwasowi pirogronowemu.

Czym jest kwas mlekowy?

Kwas mlekowy, czyli kwas 2-hydroksypropanowy, należy do alfa-hydroksykwasów — AHA. Jego cząsteczka zawiera grupę hydroksylową przy atomie węgla sąsiadującym z grupą karboksylową. Jest rozpuszczalny w wodzie, a jego masa cząsteczkowa jest większa niż kwasu glikolowego i zdecydowanie mniejsza niż kwasu migdałowego.

Występuje w dwóch odmianach przestrzennych: L- i D-kwasie mlekowym. Dla działania biologicznego znaczenie może mieć nie tylko całkowite stężenie, lecz także zastosowana postać. W badaniach nad barierą naskórkową L-kwas mlekowy wykazywał silniejszy wpływ na syntezę ceramidów niż izomer D.

Skąd pochodzi kwas mlekowy?

Kwas mlekowy historycznie kojarzy się z kwaśnym mlekiem. Powstaje podczas fermentacji mlekowej przeprowadzanej przez mikroorganizmy, dlatego może występować w jogurcie, kefirze, maślance, kiszonkach i innych fermentowanych produktach. Jest obecny również w organizmie człowieka jako ważny element przemian metabolicznych.

Składnik używany we współczesnych kosmetykach i peelingach nie jest jednak mlekiem, jogurtem ani ekstraktem z jabłka czy pomidora. Najczęściej otrzymuje się go w kontrolowanej fermentacji surowców węglowodanowych albo w procesie syntezy, a następnie oczyszcza i standaryzuje. Pozwala to określić jego czystość, stężenie oraz parametry gotowej formulacji.

Czy kwas mlekowy występuje naturalnie w skórze?

Mleczan jest jednym ze składników naturalnego czynnika nawilżającego, czyli NMF, obecnego w warstwie rogowej. Znajduje się również w pocie i pomaga wiązać wodę. To jeden z powodów, dla których mleczany są wykorzystywane w preparatach przeznaczonych do skóry suchej i nadmiernie rogowaciejącej.

Nie oznacza to jednak, że skóra zawiera profesjonalny peeling ani że każda dawka kwasu jest fizjologiczna. Własny mleczan warstwy rogowej występuje w innym środowisku i ilości niż skoncentrowany preparat nakładany podczas zabiegu.

Stwierdzenie, że kwas mlekowy „występuje naturalnie w skórze i włosach”, jest zbyt ogólne. W kontekście pielęgnacji skóry najważniejsze jest jego powiązanie z NMF, potem i utrzymaniem nawodnienia warstwy rogowej.

Jak działa kwas mlekowy?

Wiąże wodę w warstwie rogowej

Kwas mlekowy i jego sole mają właściwości higroskopijne, czyli pomagają wiązać wodę. W preparatach o odpowiednio dobranym stężeniu i pH mogą zmniejszać szorstkość oraz poprawiać elastyczność suchej warstwy rogowej.

Może wspierać syntezę ceramidów

Badania laboratoryjne i badania in vivo wykazały, że szczególnie L-kwas mlekowy może zwiększać syntezę ceramidów w keratynocytach oraz ich poziom w warstwie rogowej. Towarzyszyła temu poprawa odporności bariery na działanie detergentu i przesuszenie.

Nie oznacza to jednak, że każdy peeling mlekowy natychmiast uszczelnia barierę. Wysokie stężenie i niskie pH najpierw wywołują kontrolowane uszkodzenie oraz przejściowo zwiększają wrażliwość skóry.

Normalizuje złuszczanie

Podobnie jak inne AHA, kwas mlekowy zmniejsza spójność korneocytów. Ułatwia oddzielanie komórek warstwy rogowej, dzięki czemu może wygładzać szorstką powierzchnię, ograniczać nadmierne rogowacenie i poprawiać jednolitość tekstury.

Wpływa na kwaśne środowisko powierzchni skóry

Preparat zawierający kwas mlekowy może czasowo obniżyć pH powierzchni skóry. Kwaśny płaszcz wspiera aktywność części enzymów uczestniczących w prawidłowym funkcjonowaniu bariery i stanowi jeden z elementów kontroli mikrobiomu. Nie należy jednak obiecywać trwałego „przywrócenia właściwego pH” po pojedynczym zabiegu — pH skóry jest dynamiczne i zależy także od mycia, potu, sebum, kosmetyków oraz chorób skóry.

Może wpływać na naskórek i skórę właściwą

W badaniu porównującym preparaty o różnych stężeniach 5% kwas mlekowy powodował głównie zmiany naskórkowe, natomiast 12% wpływał również na parametry skóry właściwej, w tym jej grubość i jędrność. Te wyniki nie oznaczają jednak, że każdy produkt 12% działa identycznie — formulacja, pH i czas stosowania pozostają kluczowe.

Pomaga wyrównywać koloryt

Kontrolowane złuszczanie może usuwać część powierzchownych komórek zawierających nagromadzoną melaninę i stopniowo zmniejszać widoczność przebarwień. Przy melasmie kwas mlekowy jest jednak elementem szerszej terapii, a nie leczeniem przyczyny zaburzenia pigmentacji.

Czy działa antybakteryjnie?

Kwaśne środowisko może ograniczać wzrost części drobnoustrojów, ale działanie przeciwbakteryjne nie powinno być przedstawiane jako najważniejszy kliniczny mechanizm peelingu mlekowego. Kwas nie jest antybiotykiem i nie zastępuje leczenia infekcji ani terapii nasilonego trądziku zapalnego.

Nawilżanie czy złuszczanie?

Kwas mlekowy może realizować oba cele, ale nie zawsze jednocześnie i nie w takim samym stopniu. W kosmetyku do regularnej pielęgnacji może działać głównie jako humektant i regulator rogowacenia. W profesjonalnym peelingu wyższy udział wolnego kwasu prowadzi do wyraźniejszego odłączania korneocytów i kontrolowanej reakcji zapalno-naprawczej.

Na efekt wpływają:

• całkowite stężenie kwasu,
• pH gotowego preparatu,
• udział kwasu wolnego i zneutralizowanego,
• zastosowanie kwasu mlekowego lub jego soli,
• podłoże i pozostałe składniki nawilżające,
• czas pozostawienia preparatu na skórze,
• częstotliwość aplikacji,
• wyjściowy stan bariery naskórkowej.

Stężenie i pH — dlaczego procent to za mało?

Dwa produkty zawierające 10% kwasu mlekowego mogą działać zupełnie inaczej. Jeżeli jeden ma wyższe pH i dużą część kwasu w postaci zneutralizowanej, może być przede wszystkim preparatem nawilżającym. Drugi, o niższym pH i większym udziale wolnego kwasu, będzie znacznie intensywniej złuszczał.

Badania nad kwasem mlekowym potwierdzają, że na pobudzanie odnowy naskórka wpływają zarówno stężenie, jak i pH. Nie należy więc oceniać bezpieczeństwa na podstawie procentu widocznego na opakowaniu ani przenosić czasu aplikacji pomiędzy różnymi preparatami.

Co mówią badania?

Kwas mlekowy ma dobrze udokumentowane działanie na warstwę rogową. Badania wykazały jego wpływ na syntezę ceramidów, odporność bariery na przesuszenie oraz proces złuszczania. W innym badaniu długotrwałe stosowanie preparatów 5% i 12% przyniosło odmienne efekty: niższe stężenie oddziaływało głównie na naskórek, a wyższe także na parametry skóry właściwej.

Małe badanie randomizowane, obejmujące po dziewięć osób w grupie zabiegowej, wykazało zmniejszenie drobnych zmarszczek po trzech profesjonalnych peelingach 85% kwasem mlekowym. Wynik jest interesujący, ale niewielka liczebność badania nie pozwala obiecywać identycznej poprawy każdemu pacjentowi.

W badaniach nad melasmą peelingi mlekowe przynosiły poprawę, lecz nie zawsze były skuteczniejsze od innych kwasów. W nowszym badaniu randomizowanym 50% kwas glikolowy zmniejszył wskaźnik MASI bardziej niż 80% kwas mlekowy, przy podobnym profilu działań niepożądanych. Melasma pozostaje problemem nawrotowym i wymaga fotoprotekcji oraz leczenia dobranego do jej mechanizmu.

Dowody dotyczące aktywnego trądziku są słabsze niż w przypadku retinoidów, nadtlenku benzoilu, kwasu azelainowego czy niektórych peelingów salicylowych. Kwas mlekowy może być użytecznym dodatkiem, szczególnie gdy problemowi towarzyszą suchość i nierówna tekstura, ale nie powinien zastępować terapii dermatologicznej.

Dla kogo kwas mlekowy może być odpowiedni?

Po ocenie skóry kosmetyk lub profesjonalny peeling z kwasem mlekowym można rozważyć przy:

• suchej, szorstkiej i łuszczącej się powierzchni,
• nadmiernym rogowaceniu,
• matowym i niejednolitym kolorycie,
• powierzchownych przebarwieniach pozapalnych i posłonecznych,
• drobnych liniach i łagodnych oznakach fotostarzenia,
• niewielkich nierównościach tekstury,
• łagodnej skłonności do zaskórników współistniejącej z suchością,
• wybranych obszarach ciała z rogowaceniem okołomieszkowym.

Suchość nie zawsze jest wskazaniem do natychmiastowego złuszczania. Jeżeli skóra jest podrażniona, piecze, ma aktywne zapalenie albo wyraźnie zwiększony TEWL, najpierw potrzebuje odbudowy bariery. Więcej przeczytasz we wpisach Bariera hydrolipidowa bez mitów oraz TEWL po ludzku.

Czy kwas mlekowy pomaga na trądzik?

Może wspierać terapię łagodnych zaskórników poprzez normalizację złuszczania przy ujściach mieszków. Bywa przydatny również wtedy, gdy skóra trądzikowa jest jednocześnie przesuszona lub podrażniona silniejszymi składnikami, ale wymaga to ostrożnego doboru formulacji.

Kwas mlekowy jest rozpuszczalny w wodzie i działa przede wszystkim na powierzchni. Nie ma takiego powinowactwa do środowiska lipidowego jak kwas salicylowy. Nie należy więc przedstawiać go jako substancji, która „głęboko oczyszcza pory” albo rozpuszcza sebum.

Przy licznych krostach, bolesnych guzkach, torbielach lub szybkim bliznowaceniu potrzebna jest diagnostyka dermatologiczna. Peeling nie może zastępować leczenia. Więcej informacji znajdziesz w artykule Jak pozbyć się trądziku?.

Czy kwas mlekowy rozjaśnia przebarwienia?

Może zmniejszać widoczność powierzchownych przebarwień dzięki kontrolowanemu złuszczaniu i stopniowej wymianie komórek zawierających nagromadzony barwnik. Najlepszych efektów można oczekiwać przy powierzchownych śladach pozapalnych i części zmian posłonecznych.

W przypadku melasmy sam peeling zwykle nie wystarcza. Trzeba uwzględnić przewlekły i nawrotowy charakter problemu, promieniowanie UV i światło widzialne, hormony, stan zapalny oraz indywidualną reaktywność melanocytów. Zbyt agresywne złuszczanie może pogłębić przebarwienia pozapalne, szczególnie przy ciemniejszych fototypach.

Szerzej o mechanizmach pigmentacji przeczytasz we wpisie Przebarwienia — fakty, mity i sposoby!.

Czego kwas mlekowy nie zrobi?

• Nie wyleczy ciężkiego trądziku zapalnego ani hormonalnej przyczyny zmian.
• Nie oczyści porów z sebum tak jak substancja rozpuszczalna w lipidach.
• Nie usunie głębokich zmarszczek i nie odbuduje utraconej objętości.
• Nie zlikwiduje głębokich blizn potrądzikowych jako samodzielny peeling powierzchowny.
• Nie zahamuje trwale melasmy bez fotoprotekcji i szerszego planu terapii.
• Nie naprawi aktywnie uszkodzonej bariery przez mocniejsze złuszczenie.
• Nie zapewni stałego „idealnego pH” skóry po jednym zastosowaniu.

Kiedy zabieg należy odroczyć?

Profesjonalnego peelingu mlekowego nie wykonuje się na skórze, która nie jest gotowa na kontrolowane złuszczanie. Zabieg należy odroczyć między innymi przy:

• aktywnej opryszczce albo innej infekcji w obszarze zabiegowym,
• ranach, nadżerkach i świeżym oparzeniu słonecznym,
• aktywnym zaostrzeniu atopowego, kontaktowego lub łojotokowego zapalenia skóry,
• aktywnym trądziku różowatym i nasilonym rumieniu,
• silnym podrażnieniu lub wyraźnie uszkodzonej barierze,
• świeżej opaleniźnie i planowanej intensywnej ekspozycji na UV,
• niedawnej depilacji, laseroterapii albo innej procedurze naruszającej skórę,
• braku możliwości przestrzegania zaleceń pozabiegowych.

Indywidualnej kwalifikacji wymagają ciąża i karmienie piersią, przyjmowane leki, stosowanie retinoidów, zaburzenia gojenia, skłonność do przebarwień pozapalnych, historia bliznowców oraz przewlekłe choroby skóry. Leków nie należy samodzielnie odstawiać przed zabiegiem.

Jak wygląda profesjonalny peeling mlekowy?

Zabieg rozpoczyna się od wywiadu oraz oceny wskazania, fototypu, kondycji bariery, aktualnej pielęgnacji i stosowanych leków. Istotne jest ustalenie, czy celem ma być poprawa nawodnienia i łagodna normalizacja rogowacenia, czy intensywniejsze działanie na pigmentację oraz teksturę.

Po oczyszczeniu i przygotowaniu skóry zabezpiecza się okolice szczególnie wrażliwe. Peeling nakłada się równomiernie zgodnie z protokołem konkretnego produktu. Specjalista obserwuje rumień, odczucia pacjenta i ewentualne miejsca reagujące znacznie szybciej niż pozostała część twarzy.

Po osiągnięciu zaplanowanego punktu końcowego działanie preparatu zostaje zatrzymane zgodnie z instrukcją producenta — najczęściej przez neutralizację oraz dokładne zmycie. Na zakończenie stosuje się preparat łagodzący i ochronę przeciwsłoneczną.

Reakcje skóry i możliwe powikłania

Po prawidłowo wykonanym peelingu powierzchownym mogą pojawić się:

• przejściowe szczypanie i uczucie ciepła,
• łagodny lub umiarkowany rumień,
• napięcie i czasowa suchość,
• drobne osypywanie albo płatkowe złuszczanie,
• większa wrażliwość na dotychczas stosowane kosmetyki.

Możliwe powikłania obejmują przedłużony rumień, zapalenie skóry, przebarwienia lub odbarwienia, reaktywację opryszczki, infekcję, oparzenie chemiczne i bliznowacenie. Ryzyko wzrasta przy zbyt niskim pH, nadmiernym czasie kontaktu, nierównej aplikacji, uszkodzonej barierze oraz nieprawidłowej pielęgnacji po zabiegu.

Czy kwas mlekowy można stosować przez cały rok?

Kwas mlekowy jest AHA, dlatego wymaga świadomej ochrony przed promieniowaniem UV. FDA wskazuje, że kosmetyki z AHA mogą zwiększać wrażliwość skóry na słońce podczas stosowania i nawet przez tydzień po odstawieniu. Zaleca ochronę przeciwsłoneczną, odzież ochronną i ograniczenie ekspozycji.

Łagodne preparaty można stosować w różnych porach roku, jeżeli skóra dobrze je toleruje i codziennie jest chroniona. Intensywniejszych peelingów nie planuje się na świeżo opalonej skórze ani bezpośrednio przed urlopem, podczas którego trudno uniknąć słońca.

Jesień i zima ułatwiają przeprowadzenie serii mocniejszych zabiegów, ale sama pora roku nie zastępuje fotoprotekcji.

Pielęgnacja po peelingu mlekowym

Zalecenia zależą od intensywności procedury, ale zwykle obejmują:

• delikatne mycie bez szczoteczek, gąbek i silnych detergentów,
• stosowanie prostego kremu wspierającego barierę,
• codzienną ochronę przeciwsłoneczną o szerokim spektrum,
• czasowe odstawienie retinoidów, innych kwasów, peelingów i substancji drażniących,
• nieodrywanie złuszczającego się naskórka,
• unikanie depilacji i kolejnych procedur do pełnego wygojenia,
• ograniczenie sauny, basenu, gorących kąpieli i intensywnego wysiłku, dopóki utrzymuje się rumień.

To, że kwas mlekowy może wspierać ceramidy i nawilżenie, nie jest powodem do szybkiego powtarzania zabiegu. Skóra przed kolejną aplikacją powinna być spokojna, bez pieczenia, rumienia i nadmiernej reaktywności.

Kwas mlekowy a inne kwasy

Kwas mlekowy — najczęstsze pytania

Czy kwas mlekowy jest łagodniejszy od glikolowego?

Często bywa lepiej tolerowany, ponieważ ma większą cząsteczkę i może przenikać wolniej. Nie jest to jednak reguła dla wszystkich produktów. Mocny peeling mlekowy o niskim pH może działać intensywniej niż łagodny, zbuforowany preparat glikolowy.

Czy nadaje się do skóry suchej?

Tak, jeżeli suchość wynika z niedoboru nawilżenia lub nadmiernego rogowacenia, a bariera nie jest aktywnie podrażniona. Przy pieczeniu, zapaleniu i uszkodzonej barierze najpierw trzeba uspokoić skórę.

Czy może być stosowany przy skórze wrażliwej?

Może być rozważany w łagodnej formulacji, ale określenie „wrażliwa” obejmuje wiele różnych stanów. Aktywny trądzik różowaty, AZS, zapalenie kontaktowe lub uszkodzenie bariery nie są wskazaniem do mocnego peelingu.

Czy kwas mlekowy oczyszcza pory?

Może ograniczać nagromadzenie zrogowaciałych komórek przy ujściach mieszków, ale nie rozpuszcza sebum tak jak kwas salicylowy. Trafniej mówić o normalizacji złuszczania niż o „głębokim oczyszczaniu porów”.

Czy po zabiegu skóra musi się łuszczyć?

Nie. Złuszczanie może być drobne albo niemal niewidoczne. Ilość schodzącego naskórka nie jest miarą jakości zabiegu ani warunkiem uzyskania poprawy.

Czy można łączyć kwas mlekowy z retinoidem?

Połączenie może zwiększać potencjał drażniący. Nie należy samodzielnie nakładać obu składników jednocześnie ani stosować retinoidu bezpośrednio przed profesjonalnym peelingiem lub po nim. Przerwę ustala się na podstawie preparatu, stanu skóry i zaleceń specjalisty.

Ile zabiegów potrzeba?

Peelingi powierzchowne zazwyczaj wykonuje się w serii. Liczba zabiegów i odstępy zależą od produktu, wskazania, fototypu oraz reakcji skóry. Brak poprawy wymaga ponownej oceny problemu, a nie automatycznego zwiększania stężenia.

Kolejna część serii: Peelingi chemiczne cz. 7 — kwas ferulowy.

Źródła

• PubChem — Lactic Acid, CID 612
• Rawlings AV i wsp. Effect of lactic acid isomers on keratinocyte ceramide synthesis, stratum corneum lipid levels and barrier function
• Smith WP. Epidermal and dermal effects of topical lactic acid
• The roles of pH and concentration in lactic acid-induced stimulation of epidermal turnover
• Randomized clinical efficacy of superficial peeling with 85% lactic acid versus 70% glycolic acid
• 80% Lactic Acid Peel Versus 50% Glycolic Acid Peel for Melasma: A Randomised Clinical Trial
• Lactic acid chemical peels as a new therapeutic modality in melasma in comparison to Jessner’s solution
• Lactic acid peeling in superficial acne scarring in Indian skin
• Sweat constitutes several natural moisturizing factors: lactate, urea, sodium and potassium
• FDA — Labeling for Cosmetics Containing Alpha Hydroxy Acids